ARHEOLOŠKA BOGATSTVA ŽUPE

Župa je vrlo interesantno i neispitano područje. Njen geografski položaj pogodovao je ratnicima i stratezima, prirodnjacima i turistima. Njena klima i bonitet zemlje omogućili su joj proizvodnju najkvalitetnijih sorti grožda i vina. Ova dva uslova potrebna za napredak turizma koji Župa želi da razvija, su dobro poznata kod nas i u svetu, ali se o kulturnoj istoriji Župe malo zna. Ona ima dva izvanredna kulturno-istorijska spomenika u manastiru "Drenča" (podignut 1382. godine, zadužbina monaha Doroteja, pripada moravskoj školi) i manastir "Rudenice" (podignut oko 1410. godine, zadužbina vlastelina Vuka) u istoimenom selu.

Zbog svog značaja ova dva spomenika su restaurirana, dok strateški grad "Koznik" stoji neispitan, ali su oni prilično mladi u odnosu na ono, što je u Župi, sa početka šezdesetih godina otkriveno.

Ta otkrića su od izvanrednog kulturno-istorijskog značaja za Župu i njenu bližu okolinu, ali se bez preterivanja može reći da ta otkrića mogu biti senzacionalna i za kulturnu istoriju naše zemlje, jer se radi o nalazištima koja su brojna i sa izuzetnim arheološkim primercima keramičkih, kamenih i drugih proizvoda.

Prema mišljenju poznavaoca arheoloških nalaza, pronadeni primerci svakako potiču iz starčevačko-vinčanske epohe neolitskog perioda - mlade kameno doba. Za sada postoje četiri slučajno otkrivena lokaliteta sa primercima različitog oblika, a na većem broju lokaliteta pronadeni su samo pojedinačni predmeti. Svi nadeni predmeti su izbačeni na površinu. Kopanja i oranja zemlje izbacuju stalno krhotine predmeta pa je veliki broj istih, trajno izgubljen.

Sondirati ove lokalitete značilo bi sigurno otkrivanje do sada skrivenih tajni, kojima bi se dokazala i treća vrednost Župe, njeno kulturno-istorijsko naslede. Nadeni predmeti - vaze su radeni od gline sa primesama kvarcnog peska i vrlo tankih zidova što govori o visokom stepenu majstorstva neolitskih grnčara iz Vitkova. Lukovi i krhotine svedoče da su vaze i ćupovi bili velikih zapremina. Pojedini predmeti su ukrašeni utiskivanjem spiralnih i geometriziranih ornamenata, u vlažnu glinu nekim koštanim ili drvenim predmetom.

Luksuznija keramika - poprsja idola, kvalitetnije su radena i pečena, kao primer terakota (pečena glina) koja predstavlja neko neolitsko božanstvo staro oko 7.000 godina, pronadeno u Vitkovu. Terakota je po svojim razmerama, svakako nešto izuzetno za nalaze ove vrste koji pripadaju starčevačkoj kulturi jer ima 35 cm visine i oko 20 cm širine. To su kolosalne dimenzije za predmete slične vrste. Na istim nalazištima pronadena je ista figura daleko manjih dimenzija - dakle ova je tipična. Figura terakote je bogato ukrašena urezima činjenim oštrim predmetima u vlažnu glinu. Ima simetričan spiralni ornamenat čija su naizmenična polja obojena crvenom bojom. Na prsima, poprsja izraden je medaljon. Na atrofiranim rukama ucrtani su ukrasi kao narukvice, dok su prsti simbolično naglašeni dubljim ubodima u glinu.

Opšti izgled figure odiše lepotom, monumentalnošću dimenzija i strogošću oblika i forme.

Na lokalitetu koji se nalazi kod sela Tržac nadeno je više primeraka kamenih sekira iz najkasnijeg perioda neolitskog doba. Na sekirama se oseća podržavanje formi koje su karakteristične za forme oruda iz metalnog doba, sa velikim savršenstvom izrade u vrlo čvrstoj eruptivnoj steni.

Na lokalitetu koji se nalazi kod sela Puhovac pronadeni su tegovi za primitivne razboje od pečene gline, kao i primerci sitne keramike, oblikovane slobodnom rukom. Na istom lokalitetu vidljivi su ostaci utvrdenja koju slute na naselje iz perioda rimskog carstva.

Svi lokaliteti su kraj komunikacija pa mogu biti pristupačni naučnicima i turistima koji se interesuju za starine.